Ho kéo dài trên 3 tuần ở người cao tuổi có nguy hiểm không?

Bố tôi gần 80 tuổi, là một thầy giáo về hưu. Nhiều khi đang ngồi chơi lại ho một tràng dài không dứt. Ho sặc sụa, đỏ cả mặt, ho kéo dài không kể mùa nào. Ông cứ bảo bệnh nghề nghiệp không sao, đến khi ho mất ngủ, sụt cân đi khám mới chịu đi khám để bác sĩ cho thuốc.

Ho kéo dài ở người cao tuổi có nguy hiểm không, hay chỉ đơn giản là ho do lão hoá, ho do thời tiết, ho thông thường không thể tránh khỏi?

Nội dung bài viết

1. Ho là gì?

Ho là triệu chứng hô hấp phổ biến nhất của cơ thể, là một phản xạ có điều kiện, xuất hiện đột ngột và thường lặp đi lặp lại, bảo vệ cơ thể khi gặp tác nhân gây kích thích hoặc tắc nghẽn vùng hầu họng.

Theo khuyến cáo của Hiệp hội Bác sĩ Lồng ngực Hoa Kỳ (ACCP) và Hiệp hội Hô hấp Châu Âu (ERS), ho được phân loại theo thời gian như sau:

Ho < 3 tuần → ho cấp tính
Ho 3–8 tuần → ho bán cấp
Ho > 8 tuần → ho mãn tính

Một phân tích tổng hợp toàn cầu đăng trên Tạp chí Hô hấp Châu Âu (ERJ) (Song WJ et al., 2015) cho thấy: Tỷ lệ ho mãn tính ở người trưởng thành chiếm khoảng 9–12% dân số, trong đó nhóm > 60 tuổi, tỷ lệ này có xu hướng cao hơn do lão hóa hệ hô hấp và bệnh nền đi kèm.

2. Ho ở người cao tuổi có gì khác biệt?

Ho kéo dài ở người cao tuổi — Đặc điểm hô hấp ở người cao tuổi

Ở người cao tuổi, lão hoá làm thay đổi một số đặc điểm sinh lý hệ hô hấp. Những thay đổi này đã được mô tả rõ trong các tài liệu lão khoa và hô hấp:

Giảm độ đàn hồi phổi → Thì thở ra chậm hơn, đờm khó đẩy ra ngoài
Đường thở nhỏ hẹp hơn → Dễ thở khò khè, ho đờm
Cơ hô hấp yếu hơn → Lực ho không mạnh, đờm khó đẩy ra, phản xạ ho kém hiệu quả
Giảm khả năng trao đổi khí → Thở nông, dễ hụt hơi, ho nhẹ cũng thấy mệt
Giảm độ giãn nở của lồng lực → Hít vào thở ra kém linh hoạt, nhanh mệt khi ho

Tóm lại, phản xạ ho ở người cao tuổi thường yếu, khó khạc đờm, ho tăng nhiều về đêm và sáng sớm, thường kèm với hụt hơi, sặc, và khả năng phục hồi chậm hơn so với người trẻ.

3. Nguyên nhân gây ho thường gặp

Theo ACCP Guidelines về ho mãn tính, các nguyên nhân hàng đầu thường gặp bao gồm:

Viêm đường thở sau nhiễm virus: Ho kéo dài sau cảm cúm, có thể vài tuần đến vài tháng.
Bệnh COPD (bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính): Thường gặp ở người từng hút thuốc. Đặc điểm ho đờm buổi sáng, dễ khó thở.
Trào ngược dạ dày – thực quản (GERD): Ho tăng khi nằm, sau ăn, về đêm.
Chảy dịch mũi sau (viêm xoang mạn): Ho khan dai dẳng, cảm giác ngứa họng.
Do thuốc hạ áp nhóm ức chế men chuyển (ACEI – ví dụ Renitec, Zestril, Coversyl…): Khoảng 5–20% người dùng ACEI có thể xuất hiện ho khan kéo dài.
Do hen khởi phát muộn: Không chỉ trẻ em mới bị hen.
Do các nguyên nhân khác: Bệnh suy tim, do tâm lý, do các bệnh phổi khác…

4. Nếu không xử lý, ho kéo dài có gây hệ luỵ gì không?

Câu trả lời chắc chắn là có. Ho không chỉ gây khó chịu, mà còn có thể dẫn đến:

Mất ngủ
Suy giảm chất lượng cuộc sống
Suy dinh dưỡng (ăn kém do ho nhiều)
Tăng nguy cơ viêm phổi do ứ đọng đờm
Té ngã (nếu dùng thuốc gây buồn ngủ)
Nguy cơ sặc đường thở (ho trong lúc ăn)
Đặc biệt, việc tự ý dùng thuốc ức chế ho mạnh khi đang có đờm có thể làm tình trạng nặng hơn.

5. Những dấu hiệu ho nguy hiểm cần được thăm khám y tế kịp thời

Dấu hiệu nhẹ, trung bình tự theo dõi tại nhà	Dấu hiệu tăng nặng, cần thăm khám ngay
Ho nhẹ – trung bình, không sốt cao Đờm trắng hoặc loãng, dễ khạc Ho sau cảm lạnh, cảm cúm Ho tăng nhẹ khi thay đổi thời tiết Không có đau ngực, không khó thở Sinh hoạt bình thường Không có tiền sử hút thuốc nặng hoặc có bệnh nền phổi nặng	Ho kéo dài > 3 tuần không giảm Ho kèm sốt ≥ 38.5°C trên 2 ngày Ho ra máu (dù chỉ một ít) Khó thở, thở rít, thở gấp Đau tức ngực, đau khi thở sâu Đờm vàng – xanh đậm, rất hôi Gầy sút cân không rõ nguyên nhân Tiền sử hút thuốc lá nhiều Người có COPD, hen, suy tim, tiểu đường – ho đột ngột nặng lên

6. Giải pháp xử lý ho kéo dài ở người cao tuổi

Khi bàn đến giải pháp trị ho cho người cao tuổi, thì chúng ta cũng cần lưu ý về tâm lý dùng thuốc của các cụ. Có những cụ rất tin vào thuốc, tin quá có thể dẫn đến lạm dụng thuốc. Lại có nhóm các cụ e ngại tác dụng phụ của thuốc, mà từ chối điều trị khi cần. Ngoài ra, người cao tuổi cũng chịu ảnh hưởng nhiều từ thông tin sức khoẻ trên các phương tiện truyền thông đại chúng.

Ngoài ra người cao tuổi có thể có suy giảm thị lực, thính lực, run tay, ít khát (uống ít nước), suy giảm trí nhớ… khiến việc tuân thủ điều trị gặp hạn chế.

Vì vậy, các giải pháp xử lý ho cần được giải thích rõ để người cao tuổi hiểu và rõ ràng để họ có thể tuân thủ được dễ dàng.

a. Giải pháp dinh dưỡng

Dinh dưỡng là vấn đề đầu tiên cần được nhắc đến. Nền tảng thể lực tốt sẽ giúp khả năng chống lại bệnh tật và phục hồi của cơ thể tốt hơn. Người cao tuổi do đặc điểm sinh lý khiến vấn đề dinh dưỡng thiếu hụt rất dễ gặp phải.

(Đọc thêm về đặc điểm dinh dưỡng người cao tuổi tại đây)

Giải pháp dinh dưỡng trong xử lý ho kéo dài ở người cao tuổi cần đạt được:

Đảm bảo đủ protein để duy trì cơ hô hấp
Bổ sung thực phẩm giàu vitamin C, kẽm
Hạn chế ăn quá no buổi tối (giảm trào ngược)
Ăn làm nhiều bữa, đồ ăn mềm, ấm, dễ nuốt, dễ tiêu hoá

b. Giải pháp thay đổi lối sống khi ho ở người cao tuổi

Người cao tuổi nên:

Uống đủ nước ấm (giúp loãng đờm)
Tránh không khí lạnh, điều hòa mạnh
Tránh khói thuốc
Kê cao đầu khi ngủ (nếu nghi có trào ngược dạ dày thực quản GERD)
Tập thở chậm – sâu mỗi ngày
Vận động nhẹ nhàng

c. Các sản phẩm bổ sung hỗ trợ giải quyết vấn đề

Ưu tiên các sản phẩm có hiệu quả và an toàn, lành tính trước, như:

Các sản phẩm thảo dược có tác dụng trừ đờm, làm dịu niêm mạc, giảm ho
Các sản phẩm hỗ trợ giảm viêm nhẹ
Các sản phẩm tăng sức đề kháng, bổ phế dưỡng phổi

d. Một số lưu ý khi lựa chọn thuốc điều trị ho ở người cao tuổi

Khi lựa chọn thuốc điều trị, cần lưu ý:

Lựa chọn thuốc an toàn: Ưu tiên thảo dược, tránh các hoạt chất gây buồn ngủ mạnh, ít tương tác
Chọn thuốc phù hợp: Ho đờm thì chọn long đờm, ho khan thì làm dịu niêm mạc, giảm kích ứng…
Chọn thuốc dễ dùng – dễ uống – dễ tuân thủ: Siro cho người khó nuốt, viên ngậm liều dùng đơn giản
Tránh các thuốc ức chế mạnh, hoặc tăng gánh nặng chuyển hoá lên tim/gan/thận…
Không tự ý dùng kháng sinh hoặc kháng viêm mạnh mà không có chỉ định của bác sĩ

Đặc biệt khi ho ở người cao tuổi cần thận trọng với một số hoạt chất như: Codein, Dextromethorphan, Chlorpheniramin hoặc các thuốc NSAIDs… do nguy cơ gây buồn ngủ, té ngã, tổn thương dạ dày, thận.

Bàn luận

Ho kéo dài ở người cao tuổi không phải chuyện “bình thường do tuổi già”. Đó là tín hiệu của hệ hô hấp đang cần được quan tâm đúng cách.

Hiểu đúng nguyên nhân – điều trị an toàn – theo dõi sát – và biết khi nào cần đi viện sẽ giúp người cao tuổi nâng cao chất lượng cuộc sống, xử lý sớm vấn đề ho, ít biến chứng, sống vui – sống khoẻ hơn mỗi ngày.

Đọc thêm các bài viết chăm sóc sức khỏe gia đình khác tại đây.

Nếu bạn có bất cứ điều gì về sức khỏe muốn chia sẻ hay các câu hỏi về thuốc, hãy để lại comment hoặc nhắn tin theo địa chỉ email: nguyenvunguyetminh@gmail.com . Tôi luôn sẵn sàng lắng nghe và hỗ trợ bạn vì một cộng đồng sử dụng thuốc an toàn.