Ngừng thở khi ngủ – dấu hiệu nguy hiểm ẩn sau tiếng ngáy

 1. Ngừng thở khi ngủ là gì?

Ngưng thở khi ngủ (Obstructive Sleep Apnea – OSA) là tình trạng đường thở bị tắc nghẽn lặp đi lặp lại trong lúc ngủ, khiến luồng không khí ngừng hoặc giảm đáng kể trong vài giây đến hàng chục giây.

Theo Mayo Clinic (một trung tâm y tế học thuật phi lợi nhuận có trụ sở tại Rochester, Minnesota, nổi tiếng với hoạt động lâm sàng, giáo dục và nghiên cứu tích hợp), tình trạng này có thể xảy ra nhiều lần mỗi đêm, làm gián đoạn giấc ngủ và ảnh hưởng đến lượng oxy cung cấp cho cơ thể.

Hiểu đơn giản là bạn vẫn ngủ, nhưng cơ thể lại liên tục bị đánh thức vì thiếu oxy.

 2. Tại sao điều đó lại xảy ra?

Khi cơ thể chìm vào giấc ngủ, hoạt động của hệ thần kinh trung ương giảm dần, trương lực cơ toàn thân giảm, đặc biệt là các cơ vùng hầu họng. Các tín hiệu kích thích từ trung tâm hô hấp đến các cơ giữ đường thở mở cũng giảm theo.

Tại vùng miệng, khi chúng ta thức, các cơ như cơ cằm, lưỡi, cơ hầu hoạt động liên tục để giúp đường thở mở. Nhưng khi ngủ, các cơ này giảm trương lực rõ rệt, đặc biệt trong các pha ngủ sâu (NREM) và REM, khiến đường thở trở thành một ống mềm dễ xẹp.

Khi có các yếu tố thuận lợi (béo phì, cấu trúc đường thở hẹp…) khiếp đường thở bị hẹp tạm thời, luồng khí giảm hoặc ngừng tuần hoàn, áp lực âm khi hít vào tăng lên dẫn đến ngưng thở hoàn hoàn (apnea) hoặc giảm thông khí (hypopnea).

Luồng khí bị tắc sẽ khiến lượng oxy máu giảm và CO2 tăng lên, cơ thể sẽ chuyển sang trạng thái báo động với các phản ứng như tăng huyết áp, tăng nhịp tim, co mạch, não phản xạ tạo ra các vi thức tỉnh (tỉnh giấc ngắn) giúp trương lực cơ họng tăng trở lại, đường thở mở ra cùng tiếng “khịt”, “hắt” hoặc “thở mạnh”.

Sau đó cơ thể lại chìm vào giấc ngủ, các cơ lại giãn, đường thở xẹp, luồng khí lại tắc nghẽn. Chu kỳ này cứ lặp đi lặp lại hàng chục, thậm chí hàng trăm lần mỗi đêm.

 3. Ngưng thở khi ngủ kéo dài có sao không?

Ngưng thở khi ngủ không chỉ là tắc nghẽn cơ học, mà là sự mất cân bằng giữa kiểm soát thần kinh, trương lực cơ và áp lực hô hấp. Điều này kéo dài không chỉ ảnh hưởng đến giấc ngủ mà còn gây ra nhiều hệ luỵ nghiêm trọng cho cơ thể.

Thiếu oxy mạn tính từng đợt. Mỗi lần ngừng thở, oxy trong máu giảm, CO2 tăng lên khiến cơ thể có thể rơi vào tình trạng thiếu oxy gián đoạn mạn tính.

Tăng hoạt động giao cảm kéo dài. Khi ngừng thở, hệ giao cảm được kích hoạt dẫn đến tăng huyết áp, tăng nhịp tim (bình thường ở trạng thái ngủ, hệ giao cảm sẽ giảm hoạt động). Tình trạng kéo dài sẽ gây rối loạn nhịp tim, tim phải hoạt động nhiều hơn, tăng huyết áp mạn tính.

Một số tài liệu báo cáo ngưng thở khi ngủ có liên quan chặt chẽ đến bệnh tim mạch và đột quỵ.

Ảnh hưởng đến não bộ. Khi giấc ngủ bị chia cắt liên tục, cơ thể sẽ không đạt được đến giấc ngủ sâu cho sự phục hồi của các cơ quan trong cơ thể. Não bộ sẽ giảm sự tập trung, suy giảm trí nhớ và dễ căng thẳng thần kinh, cáu gắt.

Gây rối loạn chuyển hoá. Ngưng thở khi ngủ kéo dài làm tăng đề kháng insulin, tăng nguy cơ đái tháo đường tuýp 2, khó kiểm soát cân nặng. Cân nặng tăng lại khiến nguy cơ hẹp đường thở tăng theo, thành một vòng luẩn quẩn.

Ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống. Chất lượng giấc ngủ không đảm bảo, sức khoẻ tim mạch và não bộ ảnh hưởng, tình trạng buồn ngủ, thiếu tập trung ban ngày sẽ khiến cơ thể mệt mỏi, uể oải, giảm hiệu suất công việc, tăng nguy cơ tai nạn hoặc té ngã, nhất là ở người cao tuổi.

Vì vậy, ngừng thở khi ngủ không đơn thuần là một vấn đề về giấc ngủ, mà là một tình trạng sức khỏe cần được nhận diện và điều trị sớm.

 4. Những dấu hiệu nhận biết ngừng thở khi ngủ

Theo NHS (Dịch vụ Y tế Quốc gia – là hệ thống chăm sóc sức khỏe do nhà nước tài trợ của Vương quốc Anh. NHS là một trong những hệ thống y tế công cộng lớn nhất và có ảnh hưởng nhất trên thế giới) và Mayo Clinic, những dấu hiệu cảnh báo chứng ngừng thở khi ngủ cần lưu ý bao gồm:

a. Khi ngủ buổi tối

• Ngáy to, kéo dài
• Ngưng thở (người khác quan sát thấy)
• Thở hắt, nghẹn thở khi ngủ

b. Khi thức ban ngày

• Buồn ngủ nhiều, dễ ngủ gật
• Mệt mỏi dù ngủ đủ giờ
• Đau đầu buổi sáng
• Khó tập trung, giảm trí nhớ

c. Những dấu hiệu khác ít được chú ý

• Hay khô miệng hoặc đau họng khi thức dậy do phải thở bằng miệng suốt đêm
• Thức dậy đi tiểu nhiều lần trong đêm có thể liên quan đến rối loạn hormone khi ngủ bị gián đoạn
• Tim đập nhanh hoặc hồi hộp về đêm xảy ra sau các cơn ngừng thở
• Đổ mồ hôi ban đêm là phản ứng stress sinh lý của cơ thể
• Nghiến răng khi ngủ là dấu hiệu gián tiếp nhưng khá phổ biến
• Dễ cáu gắt, lo âu nhẹ, giảm động lực do giấc ngủ không hồi phục

Đây là những dấu hiệu thường thấy, nhưng thường người bệnh sẽ không phát hiện ra mà do người ở cùng quan sát thấy. Một số người ban ngày có thể vẫn tỉnh táo, nhưng bên trong cơ thể vẫn đang âm thầm bị tổn thương do ngừng thở khi ngủ. Hoặc những người gầy nhưng cấu trúc đường thở hẹp bản chất thì vẫn có thể gặp phải ừng thở khi ngủ.

Vì vậy, không nên chủ quan nếu có những dấu hiệu gợi ý dù không rõ ràng.

 5. Ai có nguy cơ cao mắc ngừng thở khi ngủ?

1. Nam giới: Nguy cơ cao hơn nữ do liên quan cấu trúc đường thở và hormone
2. Người thừa cân, béo phì: Do mỡ vùng cổ làm hẹp đường thở
3. Người trung niên và cao tuổi: Do trương lực cơ giảm, đường thở hẹp hơn khi ngủ
4. Phụ nữ sau mãn kinh: Do giảm estrogen và progesterone làm giảm trương lực cơ đường thở
5. Người có bất thường đường thở như amidan to, lưỡi to, nghẹt mũi mạn tính, lệch vách ngăn mũi…
6. Người có thói quen ảnh hưởng đến hô hấp như uống nhiều rượu bia, hút thuốc lá, dùng thuốc an thần
7. Người có bệnh nền như đái tháo đường, tăng huyết áp, tim mạch, rối loạn chuyển hoá

Ngưng thở khi ngủ thường không do một nguyên nhân đơn lẻ, mà là sự kết hợp của nhiều yếu tố nguy cơ về cấu trúc, nội tiết, lối sống và bệnh lý nền.

 6. Làm thế nào để dự phòng ngừng thở khi ngủ?

Chúng ta hoàn toàn có thể dự phòng được chứng ngừng thở khi ngủ bằng những hành động đơn giản như sau:

• Giảm cân từ đó giảm mỡ vùng cổ, giảm chèn ép đường thở
• Điều chỉnh tư thế ngủ nằm nghiêng thay vì nắm ngửa, giảm tình trạng lưỡi tụt ra sau hẹp đường thở
• Tránh uống đồ uống có cồn và thuốc an thần vào buổi tối
• Không hút thuốc lá hoặc tiếp xúc với khói thuốc lá
• Điều trị các vấn đề mũi họng nếu có

Khi có dấu hiệu ngừng thở khi ngủ, tốt nhất nên đi khám chuyên khoa. Can thiệp sớm sẽ luôn hiệu quả nhanh chóng. Các bác sĩ có thể cho người bệnh dùng máy thở áp lực dương, hoặc dụng cụ hàm đeo khi ngủ, hoặc chỉnh hình lại cấu trúc đường thở (cắt amidan, chỉnh lại vách ngăn mũi…) tuỳ theo nguyên nhân,…

Tóm lược

Ngưng thở khi ngủ là tình trạng có thể cải thiện nếu được phát hiện sớm và điều chỉnh đúng cách.

Thay đổi lối sống như kiểm soát cân nặng, điều chỉnh tư thế ngủ và hạn chế rượu có thể mang lại hiệu quả rõ rệt ở nhiều trường hợp. Với những trường hợp nặng hơn sẽ cần các phương pháp can thiệp hoặc dụng cụ hỗ trợ đường thở từ các bác sĩ để giúp duy trì hô hấp ổn định trong khi ngủ.

Luôn lắng nghe cơ thể và chủ động bảo vệ sẽ giúp chúng ta có cuộc sống khoẻ mạnh và hạnh phúc!

Tài liệu tham khảo

1. Sleep apnea – Symptoms and causes – Mayo Clinic
2. Sleep apnoea – NHS
3. Obstructive Sleep Apnea – StatPearls – NCBI Bookshelf

Đọc thêm các bài viết chăm sóc sức khỏe gia đình khác tại đây.

Nếu bạn có bất cứ điều gì về sức khỏe muốn chia sẻ hay các câu hỏi về thuốc, hãy để lại comment hoặc nhắn tin theo địa chỉ email: nguyenvunguyetminh@gmail.com . Tôi luôn sẵn sàng lắng nghe và hỗ trợ bạn vì một cộng đồng sử dụng thuốc an toàn.